Bajt (informatyka)

Bajt (ang. byte - kęs) - najmniejsza adresowalna jednostka informacji pamięci komputerowej, składająca się z bitów.

W praktyce przyjmuje się, że jeden bajt to 8 bitów, choć to nie wynika z powyższej definicji. Aby uniknąć niejednoznaczności, jednostka składająca się z ośmiu bitów zwana jest również oktetem. Bywa też że "bajt" definiuje się jako 8 bitów, najmniejszą adresowalną jednostkę pamięci nazywając znakiem.

W pierwszych komputerach bajt mógł mieć również 4, 6, 7, 9 czy 12 bitów. Ośmiobitowy bajt po raz pierwszy pojawił się pod koniec 1956 roku, a został rozpowszechniony i uznany za standard w 1964 r. po tym jak IBM wprowadził System/360. W starszych maszynach nie stosowano pojęcia bajt ani oktet, najmniejszą jednostką było słowo maszynowe (np. 24-bitowe w maszynach standardu ICL, jak polskie "Odry", albo 60-bitowe w maszynach CDC czy 36-bitowe w Honeywell). W Odrach serii 1300 rozkazy działające na znakach adresowały pojedynczy znak używając specjalnego dla nich trybu adresowania (dodatkowych 2 bitów adresu znaku w słowie).

Bajt 8-bitowy można podzielić na dwie połówki 4-bitowe nazywane tetradami (bądź nibblami od ang. nibble - kąsek). Rozróżniamy mniej znaczącą (dolną) i bardziej znaczącą (górną) tetradę. Spotyka się też określenie strefa i cyfra wywodzące się od kodowania znaków kodem EBCDIC, oznaczające odpowiednio starszą i młodszą tetradę.

Oznaczenia

Najczęściej stosowanym skrótem dla bajtu jest wielka litera "B" (w odróżnieniu od bitu oznaczanego małą literą "b"). Takie oznaczenie koliduje wprawdzie z oznaczeniem bela, ale nie sprawia to większych problemów, ponieważ bela używa się przeważnie z przedrostkiem decy- (decybel – dB), którego to przedrostka (podobnie jak innych podwielokrotności) nie stosuje się dla bajtów.

Można się także spotkać z oznaczeniem bajtu małą literą "b" (bit oznacza się wtedy słowem "bit"), które jednak wprowadza konflikt z najczęstszym oznaczeniem bitu.

Wielokrotności

Praktycznie używane przedrostki na oznaczenie wielokrotności bajtu to:

    1 KB = 1024 B  (KB - kilobajt)
    1 MB = 1024 KB (MB - megabajt)
    1 GB = 1024 MB (GB - gigabajt)
    1 TB = 1024 GB (TB - terabajt)
    1 PB = 1024 TB (PB - petabajt)
    1 EB = 1024 PB (EB - eksabajt)
    1 ZB = 1024 EB (ZB - zettabajt)
    1 YB = 1024 ZB (YB - jottabajt)
    1 BB = więcej niż 1024 YB (jednostka hipotetyczna o nieustalonej wielkości, BB - brontobajt) 

Warto zauważyć, że stosowanie przedrostków kilo, mega, giga i tera (oraz większych) w tej terminologii jest niezgodne z określeniami układu SI (np. kilo w układzie SI oznacza 1000, a nie 1024, jak stosuje się dla bajtów). Jest to częstym źródłem nieporozumień zwłaszcza co do faktycznej pojemności dysków oraz prędkości urządzeń sieciowych (podawanych w bitach), których producenci z powodów marketingowych wolą oznaczać zgodnie z układem SI.

Próby rozwiązania

W celu odróżnienia przedrostków o mnożniku 1000 od przedrostków o mnożniku 1024, już w styczniu 1997 r. pojawiła się propozycja ujednoznacznienia opracowana przez IEC, polegająca na dodawaniu litery "i" po symbolu przedrostka dwójkowego, oraz "bi" po jego nazwie. Przedrostki dwójkowe wyglądałyby wtedy następująco:

Symbol Nazwa  Mnożnik   Mnożnik (dziesiętnie)
  Ki    kibi    10241                      1 024
  Mi    mebi    10242                  1 048 576
  Gi    gibi    10243              1 073 741 824
  Ti    tebi    10244          1 099 511 627 776
  Pi    pebi    10245      1 125 899 906 842 624
  Ei    eksbi   10246  1 152 921 504 606 846 976

i wtedy:

    1 KiB = 1024 B   (KiB - kibibajt)
    1 MiB = 1024 KiB (MiB - mebibajt)
    1 GiB = 1024 MiB (GiB - gibibajt)
    1 TiB = 1024 GiB (TiB - tebibajt)
    1 PiB = 1024 TiB (PiB - pebibajt)
    1 EiB = 1024 PiB (EiB - eksbibajt)

Jednak ta propozycja rozwiązania problemu niejednoznaczności przedrostków nie przyjęła się.

Zobacz też:

• przedrostek dwójkowy
• oktet
• kolejność bajtów
• słowo maszynowe